Η Ομάδα Νάμα και το Σύγχρονο Θέατρο παρουσιάζουν το βραβευμένο έργο του κορυφαίου Αμερικανού θεατρικού συγγραφέα Σαμ Σέπαρντ «Το Ψέμα του Μυαλού» (Α lie of the mind) σε σκηνοθεσία Ελένης Σκότη. Ένα εξαιρετικό έργο της αμερικανικής δραματουργίας που σπάνια ανεβαίνει στην Ελλάδα.

Ο Σαμ Σέπαρντ έκανε τους ανθρώπους να νιώθουν ηλίθιοι ή να δακρύζουν ή να θυμώνουν. Μερικές φορές όλα αυτά μαζί.

Είχε τις εμμονές του – τις γυναίκες, το ποτό, το γράψιμο – και ένα προαίσθημα του αναπόφευκτου. Όλοι όσοι έχουν ζήσει ανάλογες καταστάσεις, ταυτίζονται μαζί του με έναν τρόπο που μόνο η λογοτεχνία και το θέατρο καταφέρνουν.

«Η ξέφρενη ματαιότητα της συνεχούς αναζήτησης ενός νέου μέρους», έγραφε στον παλιό φίλο του, Τζόνι Νταρκ, «μιας νέας ζωής, ενός νέου συντρόφου. Λες και η αλλαγή από μόνη της λειτουργεί σαν ελιξίριο».

Το 2011, μετά τον χωρισμό του από την Τζέσικα Λανγκ, σημείωνε: «Οι μυριάδες κοπέλες μου, αποδείχθηκαν όλες κάπως απογοητευτικές. Η μόνη μου παρηγοριά φαίνεται να είναι το γράψιμο».

Τα έργα του λοιπόν, η παρηγοριά που μας κληροδότησε, μιλούν για οικογένειες που διαλύονται. Το κύρος των περισσότερων από αυτά έχει αυξηθεί με τον καιρό. Εξακολουθούν να σε κάνουν να ερμηνεύεις εκ νέου την εμπειρία σου.

Ο Σαμ Σέπαρντ είχε αυτό το σπάνιο χάρισμα, μοναδικό μεταξύ των θεατρικών συγγραφέων, να μπορεί να αρθρώνει αυτό που δεν λέγεται δίπλα σε αυτό που λέγεται.

Η γραφή του αντικατοπτρίζει τους ρυθμούς του αμερικανικού τοπίου, την κουλτούρα του rock and roll και τις εμπειρίες της ζωής στην Αμερική. Η ποιητικότητα του Σέπαρντ είναι μια προσπάθεια να αποτυπωθεί το “ανείπωτο” μέσα από την καθημερινότητα, συχνά με μια αίσθηση νοσταλγίας και αποξένωσης.

Ο συγγραφέας

Βραβευμένος με Πούλιτζερ, ο θεατρικός συγγραφέας, ηθοποιός και σκηνοθέτης Σαμ Σέπαρντ (5 Νοεμβρίου 1943) έγραψε πάνω από σαράντα πέντε θεατρικά έργα καθώς και τη συλλογή διηγημάτων “Διασχίζοντας τον παράδεισο” (Εκδόσεις Καστανιώτη, 1997) και δύο μυθιστορήματα (“Motel Chronicles” και “Hawk Moon”).

Ως ηθοποιός εμφανίστηκε σε πάνω από είκοσι πέντε ταινίες και το 1984 διεκδίκησε ένα Όσκαρ για την ερμηνεία του στο φιλμ “Οι κατάλληλοι άνθρωποι”. Το σενάριό του για το φιλμ “Παρίσι-Τέξας” κέρδισε το Χρυσό Φοίνικα στο Φεστιβάλ Καννών 1984, ενώ έγραψε και σκηνοθέτησε την ταινία “Far North” το 1988.

Μέλος της Αμερικανικής Ακαδημίας Γραμμάτων, ο Σαμ Σέπαρντ τιμήθηκε με το Χρυσό Μετάλλιο της Ακαδημίας το 1992 και το 1994 έγινε δεκτός στο Theatre Hall of Fame. Έφυγε από τη ζωή στις 27 Ιουλίου 2017, σε ηλικία 73 ετών, στο σπίτι του στο Κεντάκι.

«Το Ψέμα του Μυαλού» στο Σύγχρονο Θέατρο

Πρόκειται για ένα από τα πιο πολιτικά έργα ενός από τους πιο πολιτικοποιημένους Αμερικανούς συγγραφείς. «Το Ψέμα» είναι ένα απαισιόδοξο έργο, γιατί τίποτε υπερφυσικό δεν αναμειγνύεται με την πραγματικότητα: ο τρόμος ήταν πάντα δίπλα μας· ο κόσμος κρατάει στις απλωμένες του παλάμες το νήμα της μοίρας, και στην άλλη άκρη το κακό το τυλίγει σε κουβάρι.

Ένα βαθύ, εσωτερικό, σκοτεινό και φιλοσοφημένο έργο, ένα αμερικανικό δράμα που εξετάζει την αγάπη, την παράνοια και την καταστροφή όπως μόνο ο Σαμ Σέπαρντ ξέρει να κάνει, ισορροπώντας μεταξύ ωμού ρεαλισμού και ποιητικότητας. Κινείται ανάμεσα στην τρέλα, τη φαντασία και τη μνήμη, δείχνοντας πως ο άνθρωπος κατασκευάζει «ψέματα του μυαλού» για να επιβιώσει από τον πόνο.

Ένα ωμό δράμα που εξερευνά τις καταστροφικές συνέπειες της ενδοοικογενειακής βίας, της τοξικής αρρενωπότητας και της διαταραγμένης μνήμης μέσα σε δύο δυσλειτουργικές αμερικανικές οικογένειες.

Ο τίτλος αναφέρεται στις διαστρεβλωμένες, κατασκευασμένες πραγματικότητες που δημιουργούνται από τους χαρακτήρες για να αντιμετωπίσουν το τραύμα, την ενοχή και τη ζήλια. Η βία του Τζέικ πηγάζει από έναν παραληρηματικό, παράλογο φόβο ότι η Μπεθ είναι άπιστη, ένα «ψέμα» που λέει στον εαυτό του για να δικαιολογήσει τις πράξεις του.

Το έργο αντιπαραβάλλει την οικογένεια του Τζέικ (που κυριαρχείται από τη μητέρα του, Λορέιν, και την αδερφή του, Σάλι) με την οικογένεια της Μπεθ (που κυβερνάται από τον συναισθηματικά απόμακρο πατέρα της, Μπέιλορ, και την εύθραυστη μητέρα της, Μεγκ). Και οι δύο οικογένειες απεικονίζονται ως ψυχρές, απομονωμένες και ανίκανες να καλλιεργήσουν υγιείς σχέσεις.

Στην πορεία αναδεικνύεται η τοξική, πατριαρχική δομή της αμερικανικής Δύσης, όπου οι άνδρες (όπως ο Τζέικ) είναι επιθετικοί και κτητικοί, ενώ οι γυναίκες συχνά εγκαταλείπονται να διαχειριστούν τις συναισθηματικές συνέπειες.

Το “Ψέμα του Μυαλού” χρησιμοποιεί εναλλασσόμενες, κατακερματισμένες σκηνές μεταξύ των δύο οικογενειών για να τονίσει την απομόνωσή τους και την κατάρρευση της επικοινωνίας.

Το χιόνι, η φωτιά, τα όπλα, η αμερικανική σημαία, το “οιδιπόδειο”, τα θηράματα και το έρημο τοπίο είναι σύμβολα που χρησιμοποιούνται για να αναπαραστήσουν το εσωτερικό χάος των χαρακτήρων και την παρακμή του «αμερικανικού ονείρου».

Τους ρόλους ερμηνεύει ένα εξαιρετικό σύνολο ηθοποιών: ο Μελέτης Γεωργιάδης, η Βαγγελιώ Ανδρεαδάκη, η Κατερίνα Γιαμαλή, ο Ορέστης Τζιόβας, ο Γιώργος Τριανταφυλλίδης, ο Βαγγέλης Αμπατζής, η Ήβη Νικολαΐδου και η Μαρία Δαμασιώτη.

Ανθρωπογεωγραφία και ερμηνείες

Με πρωταγωνιστές ζωντανούς, αληθινούς χαρακτήρες, το έργο υπενθυμίζει ότι το ατομικό και το συλλογικό δεν μπορούν ποτέ να διαχωριστούν.

Τζέικ: Ο βίαιος, ζηλιάρης σύζυγος που δεν μπορεί να αντιμετωπίσει τις πράξεις του και βυθίζεται στην τρέλα. Πιο δωρικός από ποτέ, αλλά και έμπλεος ενός σαρκαστικού «ιπτάμενου» χιούμορ, ο Γιώργος Τριανταφυλλίδης ενσαρκώνει μοναδικά τον άνδρα που «πρέπει να κάνει αυτό που ένας άνδρας πρέπει να κάνει».
Μπεθ: Η σύζυγος με εγκεφαλική βλάβη που ζει σε έναν κόσμο κατακερματισμένων, συχνά ρομαντικοποιημένων αναμνήσεων. Την υποδύεται έξοχα η ελκυστικότατη Μαρία Δαμασιώτη, αφήνοντας στους καταγοητευμένους θεατές μιαν επίγευση υψηλής πνευματικής απόλαυσης και θαυμασμού.
Μάικ: Ο αδελφός της Μπεθ, μελαγχολικός καουμπόης της βαθιάς Αμερικής ο έξοχος Ορέστης Τζιόβας, εύθραυστο αρσενικό, λιγομίλητος και φαινομενικά μόνον αποσυρμένος, πληγωμένος μα και έτοιμος να πληγώσει αν χρειαστεί.
Φράνκι: Ο αδελφός του Τζέικ, αντιπροσωπεύει και αυτός – όπως ο αδελφός του – διαφορετικές, συχνά μάταιες, προσεγγίσεις στην κεντρική τραγωδία. Τον ερμηνεύει επίσης έξοχα ο Βαγγέλης Αμπατζής.
Σάλι: Πολύ καλή και εκφραστικότατη η νεαρή Ήβη Νικολαΐδου.
Μπέιλορ: Τον πατέρα που ενσαρκώνει την άρνηση και την παραμέληση υποδύεται ο Μελέτης Γεωργιάδης. Ώριμος και κατασταλαγμένος. Στο ρυτιδιασμένο βλέμμα του κρύβεται η σοφία των μελλούμενων. Ένας αθόρυβος μα δραστικός ηθοποιός που ενσαρκώνει ιδανικά κάθε ρόλο, μικρό ή μεγάλο.
Μεγκ: Η μοναδική Βαγγελιώ Ανδρεαδάκη δίνει μια ανυπέρβλητη ερμηνεία για τις έννοιες του ψέματος και της αλήθειας, της λογικής και της ψευδαίσθησης, των οικογενειακών αξιών αλλά και των ανείπωτων μυστικών, που οδηγούν σε ανατρεπτικές καταστάσεις.
Λορέιν: Η εξαίρετη Κατερίνα Γιαμαλή απολαυστική ως μητέρα σε ένα κρεσέντο εκρηκτικής ενέργειας, κατακτά τη σκηνή ταυτοχρόνως με την εμφάνισή της.
Χαρισματικοί γίγαντες όλοι τους, ο καθένας με το δικό του στυλ.

Η σκηνοθεσία

H Eλένη Σκότη είναι μια εξαιρετική αφηγήτρια. Οι παραστάσεις της είναι, πάνω απ’ όλα, τέλειες αφηγήσεις. Πέρα από τα θέματά τους, είναι συναρπαστικές και ενίοτε διασκεδαστικές.

Το αφηγηματικό της στυλ είναι απολύτως λειτουργικό. Από την εξαιρετική αρχική σκηνή μέχρι την κορύφωση, οι λεπτομέρειες της σκηνοθεσίας αλλάζουν για κάθε χαρακτήρα.

Και στο “Ψέμα του Μυαλού”, μάς δίνει μια ζοφερά ποιητική παράσταση, με σουρεαλιστικά στοιχεία, μια μαύρη κωμωδία με ανερμάτιστους χαρακτήρες που ζουν στο περιθώριο της αμερικανικής κοινωνίας.

Το έργο

«Το Ψέμα του Μυαλού» του Σαμ Σέπαρντ, αν και γράφτηκε το 1985, πραγματεύεται ζητήματα που σήμερα είναι πιο επίκαιρα παρά ποτέ. Μιλάει για αδιέξοδο. Το να είσαι γυναίκα, από τη γέννησή σου, είναι μια ατυχία, πολύ περισσότερο, φυσικά, σε κατώτερες τάξεις. Αποτελεί δε μέρος της «οικογενειακής τριλογίας» του Σέπαρντ, μαζί με τα έργα «Θαμμένο παιδί» (Buried Child) και «True West».

Απομονώνει και εξετάζει με δεξιοτεχνία το αρχέτυπο του σκληραγωγημένου Αμερικανού από την Άγρια Δύση του παρελθόντος, ως αντανάκλαση ενός ανώμαλου ψυχολογικού τοπίου στο σήμερα, του οποίου όλοι γινόμαστε καθημερινά μάρτυρες μέσω των ειδήσεων και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Επικεντρώνεται στην καταστροφική σχέση του ζευγαριού, του Τζέικ και της Μπεθ. Η δράση αρχίζει μετά από μια πράξη βίας: ο Τζέικ, πεπεισμένος ότι η γυναίκα του Μπεθ τον έχει απατήσει, την ξυλοκοπεί άγρια — τόσο που μένει βαριά τραυματισμένη και νοσηλεύεται. Από εκεί ξεκινά μια πορεία τρέλας, ενοχής και αποξένωσης ανάμεσα στις δύο οικογένειες οι οποίες δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν την πραγματικότητα.

Τι επιπτώσεις έχει η κακοποίηση, η μνήμη και η ψευδαίσθηση πάνω στην ατομική και οικογενειακή ταυτότητα; Οι οκτώ χαρακτήρες των δύο οικογενειών του ζευγαριού, παγιδευμένοι στη δική τους εσωτερική πραγματικότητα, προσπαθούν να βρουν την αλήθεια τους μέσα σε έναν κόσμο γεμάτο συγκρούσεις, αντιφάσεις και ψέματα.

Η ζωή, τα συναισθήματα και οι σχέσεις των ηρώων μεταξύ τους χρησιμοποιούνται ως αλληγορικές αναφορές στην αμερικανική σημερινή κοινωνία, μια κοινωνία όπου όλα είναι εκτός ισορροπίας.

Η ψευδαίσθηση του Αμερικανικού Ονείρου καταρρίπτεται παταγωδώς. Ο μύθος της Αμερικής του 20ου αιώνα αποσυντίθεται και ανασυντίθεται με ένα νέο πιο τρομακτικό πρόσωπο. Ο Τζέικ, ο κακοποιητικός και ατημέλητος σύζυγος, σε πλήρη σύγχυση, φορώντας μόνο το εσώρουχό του και έχοντας την αμερικανική σημαία στην πλάτη του, όπως ο Σούπερμαν την μπέρτα του, άντρας και παιδί ταυτόχρονα, μετατρέπεται ακούσια σε σύμβολο της παράνοιας της σύγχρονης Αμερικής.

Η Ομάδα Νάμα

Θεωρώ πως το μυστικό της «Ομάδας Νάμα» – πέρα από τη σκηνοθέτιδά της Ελένη Σκότη – βρίσκεται στο γεγονός ότι κάθε παράστασή της βασίζεται στην ειλικρινή ανάμειξη των μελών της, στην ισότιμη συμμετοχή στη σκηνική δραματουργία.

Στο “Ψέμα” (Μετάφραση, Σκηνικά, συνεργάτης σκηνοθεσίας: Γιώργος Χατζηνικολάου, Κοστούμια: Γιώργος Χατζηνικολάου, Μαρία Αναματερού, Φωτισμοί: Αντώνης Παναγιωτόπουλος, Κίνηση: Μαργαρίτα Τρίκκα, Μουσική & Sound design: Άγγελος Αγγελίδης), θαυμάζουμε την ώριμη μα και ανιδιοτελή ανάπτυξη κάθε συντελεστή στον ρόλο-κλειδί του.

 

Στο σημείο αυτό αξίζει να θυμίσω στους νεότερους θεατρόφιλους και σε όσους τώρα γνωρίζουν την “Ομάδα Νάμα” ότι η Eλένη Σκότη ως σκηνοθέτης ήδη έχει προσφέρει μερικές από τις καλύτερες παραστάσεις στην ιστορία του ελληνικού θεάτρου. Απόδειξη δε είναι ότι αν και έχουν περάσει είκοσι πέντε χρόνια η «Αγαπητή Ελένα» – το πρώτο έργο που ανέβαζε στο Θέατρο Επί Κολωνώ – παραμένει στη μνήμη μας μια δυνατή και συγκινητική παράσταση. Ταυτόχρονα οδυνηρή και εκπληκτική.

Οποιαδήποτε παράσταση της Ομάδας Νάμα και της Ελένης Σκότη αξίζει τον κόπο, αλλά από όλες, «Το Ψέμα του Μυαλού» είναι ίσως αυτή που προκαλεί το μεγαλύτερο συναίσθημα και πόνο, αυτή που απεικονίζει οριστικά την καταπίεση των γυναικών. Και το κάνει με ένα επίπεδο βάθους και ανθρωπισμού αντάξιο ενός ουσιαστικού καλλιτέχνη.

«Το Ψέμα» με την υπογραφή της Ελένης Σκότη και του Γιώργου Χατζηνικολάου βυθίζει τους θεατές σε μια έντονη αφήγηση με επίκεντρο τους χαρακτήρες που τους μένει αξέχαστη.

 

 

Πηγή: Ειρήνη Αϊβαλιώτου, catisart, 04/03/2026